Wielogodzinny marsz w wysokich Himalajach rodzi specyficzny paradoks. Z jednej strony krajobraz jest jednym z najbardziej spektakularnych na Ziemi – surowe granie, wieczne światło słońca i powietrze tak przejrzyste, że każdy szczegół krajobrazu wydaje się wyostrzony niemal metafizycznie. Z drugiej strony organizm reaguje na tę otwartą przestrzeń w sposób odwrotny do tego, czego można by się spodziewać po tak wzniosłej scenerii. Zamiast nadmiaru wrażeń wyłania się zaskakująca pustka.
Na tych wysokościach powietrze rzednie, a ciało przełącza się w inny tryb pracy. Myśl nie płynie już swobodnie. Zamiast naturalnej skłonności do interpretowania świata, wewnętrznego komentowania go i oceniania, uobecnia się coś w rodzaju bezwładnej przejrzystości. Umysł nie tyle milknie, ile traci energię potrzebną do produkowania myśli. W pewnym sensie pozostaje tylko czyste „bycie w drodze”.
Według Jogasutr Patańdźalego Świadomość (puruṣa) nie potrzebuje energii do istnienia – jest czystą obecnością. Energia należy do prakṛti (dynamicznej zasady natury, przeciwstawionej biernej świadomości) i przejawia się w ruchach umysłu, czyli citta-vṛtti.
To, co w trakcie marszu zostało (czysta obecność), jest właśnie ową niezależną od tlenu i kalorii Świadomością, która w normalnych warunkach jest zagłuszana przez „hałas” metabolizmu myśli.
Wędrowiec, po powrocie, zauważa wtedy coś osobliwego – uwagi przestało domagać się nawet piękno. Obrazy, które w innych okolicznościach skłaniałyby do zachwytu albo poetyckich refleksji, po prostu są. Nie wywołują żadnej reakcji. Góry nie są już „piękne”, lecz jedynie obecne. Świadomość rejestruje je poza kategoriami estetycznymi. Umysł staje się czystą taflą lustra – odbija krajobraz, ale nie próbuje go pochwycić ani zatrzymać.
Ta refleksja natychmiast przypomina mi jeden z wersetów Jogasutr (I:41), który mówi o umyśle, stającym się jak czysty kryształ (abhidżāta-maṇi). Wprawdzie przyjmuje on barwę postrzegającego obiektu, ale nie daje się mu „zabrać”.
W trakcie marszu organizm jest narażony na znaczny wysiłek ze względu na 35% mniej tlenu we wdychanym powietrzu. Przy stromym podejściu każdy krok staje się wolniejszy, jakby człowiekowi przybyło kilkadziesiąt lat. Umysł jest pochłonięty wykonywaniem prostych motorycznych czynności i zadaniem utrzymywania równowagi.
Wówczas pojawia się doświadczenie „nijakości”.
Z jednej strony ma ono czysto fizjologiczne źródło. Na tej wysokości system biologiczny przechodzi w tryb oszczędzania, drastycznie tnąc wydatki na aktywność poznawczą. Analiza czy kontemplacja piękna stają się luksusem, na który wycieńczony organizm nie może sobie pozwolić
Z drugiej strony powstaje w ten sposób stan zaskakująco bliski temu, do czego medytujący dochodzą poprzez długą praktykę – czasowe zawieszenie narracji umysłu.
W Jogasutrach joga definiowana jest jako citta-vṛtti-nirodha, czyli „uspokojenie poruszeń umysłu” (sutra 1.2). Gdy ustaje myśl, świadomość pozostaje w stanie prostego, pozbawionego wewnętrznego dialogu wglądu. Nie sposób jednak nazwać tego stanu otępieniem – jest to raczej szczególny rodzaj klarowności. Choć katalizatorem jest zmęczenie i hipoksja, tak zamiast „zasypiania na stojąco”, pojawia się hiper-obecność. Wysiłek fizyczny „spala” nadmiar radżas (rozproszonej energii, lęku, planowania, analizowania), i gdy znika radżas, a ciało jest zbyt zmęczone na wykonywanie zbędnych działań, naturalnie wyłania się sattwa (klarowność).
Fizjologiczny aspekt doświadczenia jedynie usunął przeszkody, pozwalając naturalnej klarowności świadomości przebić się na wierzch. Dochodzi do niemalże wymuszenia pratjāhāry (wycofania zmysłów od bodźców zewnętrznych) i dhāraṇy (koncentracji na kroku i oddechu), co prowadzi do spontanicznego stanu medytacyjnego.
Ów stan charakteryzuje absolutny spokój i skupienie – umysł zostaje oczyszczony z myśli, emocji i wspomnień. Kiedy znika rozproszenie, pojawia się doświadczenie esencji rzeczywistości.
Być może istotną rolę odgrywa tu nagromadzone wcześniej doświadczenie w pracy z jogą. Wszak dla Patańdźalego joga to proces aktywny i dynamiczny(tapas, abhjāsa), a stan nirodha (uspokojenie) nie jest wynikiem zmęczenia czy otępienia, lecz najwyższej formy dyscypliny i klarowności. W jodze rozróżnia się wyciszenie umysłu pełne jasności (sattwa) od wyciszenia wynikającego z bezwładu lub zmęczenia (tamas). Patańdźali ostrzega przed stanami „uśpienia” (nidrā) lub „ociężałości” (stjāna), które mogą imitować spokój medytacyjny, ale nim nie są, ponieważ brakuje w nich pełnej, przytomnej obecności (pradźñā). Być może człowiek, który nie praktykował koncentracji umysłu, przy tak dużym wycieńczeniu, opadłby w tamas.
Wędrówka w Himalajach, wzmocniona praktyką jogi w rozumieniu Patańdźalego, może więc stać się nieświadomą formą medytacji w ruchu, gdzie każdy krok staje się mantrą powtarzaną w rytm oddechu. Surowość środowiska narzuca prostotę istnienia, w której świadomość traci swoją podmiotowość.
Nie ma to nic wspólnego z doświadczeniem ekstazy czy mistycznej wizji. To coś znacznie prostszego – z głębi umysłu wyłania się cicha, neutralna przestrzeń.
Inny werset Jogasutr (1.3) powiada: Tadā draṣṭuḥ svarūpe ’vasthānam („Wtedy widzący trwa w swojej własnej naturze”). Brak energii do myślenia, zanik mentalnego zaangażowania i czysta obecność prowadzą do osłabienia vṛtti, czyli fal aktywności umysłu.
W takich chwilach świadomość niczego nie odnotowuje w sposób refleksyjny. Narracja pojawia się dopiero później, gdy wraca energia poznawcza. W samym doświadczeniu pozostaje bardzo pierwotna jakość – czysty stan odczuwania.
Trudno nazwać to emocją. To raczej nagie poczucie istnienia, z którego nie wyłaniają się żadne myśli w rodzaju „jest pięknie”, „jestem zmęczony”, „to niezwykłe”. Jest tylko fakt bycia w przestrzeni. Nazwałbym to czystą świadomością percepcyjną, w której rzeczy są po prostu takie, jakie są, a zawieszenie interpretacji eliminuje konceptualną strukturę rzeczywistości.
Po zejściu z wysokości umysł zaczyna nadrabiać to, czego nie robił w trakcie doświadczenia. To, co w górach było niemal bezmyślną obecnością, po powrocie zaczyna formować refleksję, znaczenie i emocję.
Pierwszą reakcją jest zdumienie. Człowiek uświadamia sobie, że przez pewien czas praktycznie nie myślał, a jednak funkcjonował zupełnie normalnie. Pojawia się pytanie: „Jak to możliwe, że świadomość może działać bez ciągłego wewnętrznego dialogu?”.
Następuje również opóźniona emocjonalna reakcja na piękno krajobrazu. W górach umysł był zbyt uproszczony, aby formułować estetyczne sądy. Dopiero później wyobraźnia zaczyna odtwarzać obrazy. Wspomnienie staje się wtedy bardziej poetyckie niż samo doświadczenie. Prowadzi to do wniosku, iż podstawą kontemplacji na temat tego, co się stało, jest pamięć.
Patańdźali definiuje pamięć precyzyjnie w sutrze I.11: anubhūta-viṣaja-asaṁpramoṣaḥ smṛtiḥ („Pamięć jest nie utraceniem przedmiotu, który został doświadczony). Innymi słowy doświadczenie zostawia w umyśle ślad, który może zostać później przywołany.
Pamięć jest jedną z form vṛtti, czyli aktywności umysłu, które ostatecznie mają zostać uspokojone w medytacji. Pamięć przywołuje przeszłość, a praktyka jogi zmierza do stanu, w którym świadomość pozostaje w czystej obecności. To nie znaczy, że pamięć jest zła. Po prostu jest ona częścią zwykłego funkcjonowania umysłu, które w głębokiej medytacji zostaje przekroczone.
Jeżeli więc doświadczenie pozostawia coś, co można później przywołać, oznacza to, że powstała saṃskāra – impresja, subtelny ślad w psychice, który jest podstawą pamięci.
W pierwszych stadiach samādhi, które nazywa się sabīdża-samādhi („samādhi z nasieniem”), doświadczenie może być bardzo czyste i wolne od myśli, ale po powrocie nadal można je pamiętać. Dzieje się tak, dlatego że funkcjonują jeszcze subtelne struktury świadomości. Patańdźali sugeruje to w sutrze I.17, gdzie opisuje stopnie samādhi związane z poznaniem i świadomością przedmiotu: vitarka-vicāra-ānanda-asmitā-rūpa-anugamāt saṃpradźñātaḥ („Samādhi z poznaniem {saṃpradźñāta} jest tym, które towarzyszy: rozważaniu {vitarka}, subtelnej refleksji {vicāra}, błogości {ānanda} i poczuciu ‘ja’ {asmitā}”). A zatem umysł jest bardzo skupiony i spokojny, ale nadal istnieje jakiś poziom poznawczej aktywności.
Podsumowując, jeżeli po doświadczeniu można je sobie przypomnieć i analizować, to znaczy, że istniał jakiś przedmiot świadomości, powstał ślad doświadczenia i nie był to stan całkowitego wygaszenia. Używając terminologii Patańdźalego, doświadczenie pustki na szlaku było czymś bliższym saṃpradźnacie – pierwszemu etapowi samādhi.
Osadzone w nieświadomości wspomnienie spontanicznie wypływa na powierzchnię umysłu, który – opróżniony z nadmiaru treści i oczyszczony z rozpraszających wrażeń – przygląda mu się z niespotykaną dotąd jasnością. Pojawia się coś w rodzaju resetu poznawczego i umysłowej lekkości.
To doświadczenie rodzi pytanie: „Czy nasza zwykła aktywność umysłowa nie jest w dużej mierze zbędna?”. Jeśli można przez pewien czas istnieć w świecie bez mentalnego wysiłku, to może myśl jest tylko jednym z trybów świadomości, a nie jej istotą.
Powrót do cywilizacji przywraca nadmiar bodźców, a umysł – jakby w reakcji na nie – znowu zaczyna bez przerwy produkować myśli. Wtedy człowiek zauważa, jak hałaśliwa jest zwykła świadomość. Niemal natychmiast rodzi się nostalgia za prostotą, za stanem, w którym istniało tylko kilka rzeczy – oddech, ruch i przestrzeń.
Wreszcie, na końcu pojawia się naturalna próba interpretacji doświadczenia. Człowiek zaczyna szukać języka, który pozwoli opisać to, co właściwie się wydarzyło. „Czy był to tylko efekt fizjologiczny? Czy raczej wgląd w głębszą strukturę świadomości?”.
Paradoks polega na tym, że najważniejsza część doświadczenia wydarzyła się wtedy, gdy umysł niczego nie komentował. Dopiero później zdolność refleksyjna próbuje je uchwycić słowami. Można więc powiedzieć, że w górach świadomość była czysta, a po powrocie staje się interpretująca.
Być może więc najbliżej ciszy umysłu jesteśmy wtedy, gdy zdolność nieustannego myślenia odbierają nam okoliczności, a nie wtedy, kiedy chcemy ją osiągnąć. Czyż nie byłaby to oznaka manifestacji owej „czystej woli, nieukojonej celem, wolnej od żądzy wyniku”, o której wspomina Księga Prawa I:44?
Wysokie góry pokazują, że świadomość może istnieć bez nieustannego komentowania, w stanie prostego i przejrzystego bycia. A refleksja, która pojawia się później, jest jedynie echem tej chwili milczenia umysłu.
Moje doświadczenie pustki na himalajskim szlaku rzuciło nowe światło na definicję jogi Patańdźalego. Choć wewnętrzny dialog został wyciszony poprzez fizjologiczny brak energii, uzyskany stan nie był tępym odrętwieniem (tamas), lecz paradoksalną, wysokogórską odmianą świetlistej jasności (sattwa). W tych rzadkich chwilach, gdy organizm przestaje zasilać zbędną narrację umysłu, odsłania się to, co w nas najbardziej pierwotne – czysty Widz (Draṣṭuḥ), trwający w swojej własnej naturze bez pośrednictwa słów. Okazuje się więc, że najwyższa obecność nie wymaga intelektualnego wysiłku – wyłania się sama, gdy tylko zniknie zgiełk naszych interpretacji. Góry przestają być wtedy obiektem estetycznej kontemplacji i przemieniają w lustro, w którym świadomość może przejrzeć się w swojej czystej, niezmąconej postaci.
Tekst © Krzysztof Azarewicz